Steeds meer gemeenten in Nederland verzamelen actuele buurtgegevens. Veel gemeenten doen dat in eigen beheer en ieder op een eigen manier. Ook worden er veel verschillende benamingen gebruikt. Men spreekt onder meer over een buurtmonitor (of wijkmonitor), buurtatlas, buurtthermometer, buurtsignaleringssysteem of sociale atlas. Hoewel er veel verschillen bestaan, zijn er ook duidelijke overeenkomsten tussen al deze monitorsystemen.

Een buurtmonitor bestaat in de kern uit een bestand, waarin relevante gegevens over de verschillende buurten (en soms ook kleinere gebieden) zijn verzameld. Deze gegevens zijn afkomstig uit verschillende bronnen. Over het algemeen wordt zowel gebruik gemaakt van bestaande bestanden en registraties als enquêtes. Voorbeelden van gebruikte registraties zijn het bevolkingsbestand, woningbestand, uitkeringsbestand en klachtenregistraties, maar ook registraties van externen zoals CWI, politie en woningstichtingen). In bewonersenquêtes worden vragen gesteld over leefbaarheid en veiligheid, maar soms ook over participatie, gezondheid en andere kenmerken. De gegevens worden over het algemeen regelmatig geactualiseerd. Soms wordt in plaats van een enquête onder de bevolking een peiling gehouden onder deskundigen. In enkele gevallen worden kwalitatieve instrumenten ingezet zoals interviews of groepsdiscussies met deskundigen en/of bewoners.
Aan deze gegevens wordt uiteraard wel een aantal eisen gesteld. Het is weinig zinvol om alle gegevens die maar ergens in een bestand zitten op een hoop te gooien en dan op buurtniveau de totaalcijfers te berekenen. Het is juist belangrijk om een beperkt aantal indicatoren te kunnen verzamelen, die samen een goed beeld geven van het woon- en leefklimaat in de verschillende buurten. De indicatoren moeten natuurlijk aansluiten op de beleidsdoelstellingen, waarvoor men het systeem wil gaan gebruiken.

De gegevens in het systeem worden verder op een bepaalde manier aan elkaar gerelateerd. Wanneer men bijvoorbeeld de maatschappelijke participatie in verschillende buurten wil vergelijken, is het absolute aantal gebruikers van bepaalde voorzieningen (bibliotheek, sportvereniging enz.) niet zo interessant. Veel belangrijker is het aandeel van de bevolking dat gebruik maakt van een voorziening: bijvoorbeeld het aantal bibliotheekleden gedeeld door het aantal inwoners. Daarnaast is het juist de combinatie van al die verschillende aspecten van het woon- en leefklimaat in één systeem die de kracht is van een buurtmonitor.
In een buurtmonitor kun je echter nog een stapje verder gaan. Diverse gemeenten hebben in de loop der tijd samenvattende totaalscores ontwikkeld. Verschillende (relatieve) indicatoren worden dan op een bepaalde manier samengevoegd tot een krachtig meetinstrument. Met behulp van indicatoren zoals het aantal werkzoekenden, bijstandsgerechtigden, bibliotheekleden, woningzoekenden en overlastmeldingen is bijvoorbeeld een welzijnsscore te ontwikkelen. Een dergelijke totaalscore geeft in één oogopslag een beeld van het welzijnsniveau in de verschillende buurten. Ook een veiligheidsindex is een voorbeeld van een dergelijke totaalscore.
Ook op basis van vragen in een bevolkingsenquête of deskundigenpanel is het mogelijk dergelijke totaalscores te ontwikkelen. Bekende voorbeelden zijn de scores uit de monitor van het Grote Stedenbeleid, zoals de scores sociale kwaliteit van de woonomgeving, buurtprobleem overlast en algemene evaluatie van de buurt. Totaalscores worden soms ontwikkeld met behulp van statistische technieken, zoals correlaties, factoranalyse of clusteranalyse, maar soms ook meer pragmatisch door de beleidsmatig relevant geachte indicatoren te standaardiseren en vervolgens samen te tellen.

Het bestand waarin al deze gegevens zijn verzameld is natuurlijk nog geen erg bruikbaar beleidsinstrument. Het is belangrijk te zorgen voor een bruikbare en duidelijke presentatie van de gegevens. Dat gebeurt vaak in complete rapporten, maar ook via databases waarmee de gebruikers zelf de gewenste gegevens kunnen selecteren en weergeven in tabellen, kaarten of grafieken. Papieren publicaties zijn soms statistische naslagwerken zonder interpretatie van de cijfers, maar steeds vaker ook meer beschrijvende analyses met conclusies. In ieder geval is het belangrijk dat het product gemakkelijk is te gebruiken en antwoord geeft op de gestelde doelstellingen.

Een buurtmonitor is echter veel meer dan een bestand en een rapport. Het heeft ook betrekking op de manier waarop de gegevens worden verzameld en gebruikt. De organisatie van het systeem, inclusief de noodzakelijke contacten tussen onderzoekers en beleidsmedewerkers, tussen verschillende gemeentelijke afdelingen en tussen gemeente en externe organisaties zijn ook belangrijke aspecten van het systeem. Vaak wordt dan ook een stuurgroep samengesteld, waarin de betrokken afdelingen en organisaties zijn vertegenwoordigd. Regelmatig overleg is immers belangrijk gedurende het hele proces, van het selecteren van gewenste indicatoren tot en met de interpretatie van de resultaten. Het gebruik van één informatiesysteem door verschillende gebruikers kan ook een middel zijn om het uiteindelijke beleid van verschillende gemeentelijke diensten (en/of externe organisaties) in ieder geval gedeeltelijk op elkaar af te stemmen. Diverse gemeenten maken - in ieder geval tijdens de ontwikkelfase - gebruik van externe ondersteuning bij de organisatie van het systeem. Belangrijk is ook dat het systeem relatief gemakkelijk te actualiseren is (zowel voor de onderzoekers als voor de organisaties die bestanden moeten aanleveren), zodat sprake kan zijn van een goede verhouding tussen kosten en baten. In ieder geval zal de opzet in het eerste jaar relatief meer tijd kosten dan bij toekomstige actualisaties.